Jak zadawać pytania?

Autor: | Opublikowane w Nauka Brak komentarzy | Tagi:

Ponieważ przy pytaniu dydaktycznym odpowiedź musi wypaść po myśli pytającego, przez to pytanie powinno być jasne i niedwuznaczne. Jasne jest pytanie, jeżeli na nie tylko jedna odpowiedź jest możliwa. Skoro uczeń na pytanie da odpowiedź, a nauczyciel musi przyznać, że jest dobra, ale że innej oczekiwał i innej potrzebuje odpowiedzi, w takim razie pytanie było stawione niezręcznie. Przykłady niejasnych pytań ze szkół przytoczył Konrad Chmielowski w „Pokłosiu belferki” np. nauczyciel wymagał odpowiedzi, że zwierzę kończy się ogonem, a zapytał się: „czym się zwierzę kończy?”, na co otrzymał odpowiedź pazurami, albo na pytanie: „co robi równik?” odpowiedź brzmiała: „leży na Oceanie Spokojnym”.

Niejasne są pytania, które się zaczynają od dlaczego, ponieważ odpowiedź może zawierać powód albo cel, np. na pytanie „dlaczego woda napędza młyn?” można odpowiedzieć: ponieważ siła ciężkości pędzi wodę na dół, albo: aby zemleć zboże. Tak samo dwuznaczne mogą być pytania, zaczynające się od kiedy, które albo oznacza czas albo towarzyszące okoliczności np. na pytanie: „kiedy królowie zostali wypędzeni z Rzymu?” może brzmieć odpowiedź albo „w r. 510 przed Chrystusem”, albo „kiedy zaczęli nadużywać władzy królewskiej”.

Niejasne jest pytanie, gdy jest zbyt ogólne. Jeżeli nauczyciel wymaga odpowiedzi „w przestrzeni”, która mu do jego celu jest potrzebna, nie może się zapytać ucznia (jak się to rzeczywiście zdarzyło) „gdzie się znajdujesz?” i męczyć go długo, aż żądaną odpowiedź od niego wydobędzie. Na tego rodzaju pytania, nie ograniczone bliższym określeniem, możliwych jest bardzo wiele dobrych odpowiedzi. Nauka zamienia się wtedy w zgadywanie. Nawet na pytanie na pozór dość jasne: „gdzie leży Warszawa?”, można dać kilka odpowiedzi zupełnie poprawnych, ale nie odpowiadających intencji uczącego. Jeżeli się wymaga odpowiedzi, że Kopernik był Polakiem, trzeba stawić pytanie: „jakiej narodowości był Kopernik?”, bo jeżeli się spyta: „kim był Kopernik?”, to uczeń może równie dobrze odpowiedzieć „astronomem” albo „kanonikiem” albo „mieszczaninem”. Często szczegółowa różnica w odpowiedzi jest niedwuznaczną na mocy związku całej nauki. Jeżeli np. jest mowa o uczonych polskich, którzy się wsławili w różnych naukach w wieku szesnastym, to na pytanie: „a kim był Kopernik?”, chyba tylko możliwą jest odpowiedź, że był Polakiem, ale z praktycznych względów może lepiej takich ogólnych pytań unikać, i chcąc otrzymać szczegółową odpowiedź, specjalizować także pytanie.

Pytanie, aby było jasne, powinno być krótkie i niezłożone. Miarą możliwej rozciągłości pytania jest, aby je uczeń bez wytężenia i swobodnie mógł powtórzyć. Pytanie tak długie, że je uczniowi dwa lub trzy razy trzeba powtórzyć, zawiera widocznie za wiele szczegółów pobocznych. Jeżeli te szczegóły są koniecznie potrzebne, lepiej wpierw o nich pomówić we formie wykładu, a na koniec jako wynik postawić pytanie krótsze np. pytanie: „jeżeli Hanibal nienawiść do Rzymian, którą powziął już dziewiątego roku życia, spowodowany do tego przysięgą złożoną ojcu, zachował aż do końca życia, cóż nam przede wszystkim w nim podziwiać należy?”, lepiej rozłożyć na krótki wykład o charakterze Hanibala, który zakończyć można pytaniem: „cóż więc w nim podziwiać należy ?“ Złożone pytania są dla tego niedogodne, że uczeń, wysiliwszy się na odpowiedź na pierwszą część, zapomina o drugiej np. pytanie: „jakie są góry i systemy rzeczne w Europie?” lepiej rozłożyć na dwa samoistne pytania.

Pytanie ma spowodować i podnieść czynność umysłową młodzieży. Z tego powodu powinno być podniecające. Podniecającym zaś staje się pytanie, jeżeli jest zastosowane do stanu umysłowego rozwoju ucznia, do przedmiotu i przebiegu nauki. Pytanie nie powinno być za łatwe, bo przez zbytnie ułatwienie nauka traci dla ucznia urok, ale i nie za trudne, aby nie zniechęcało. Herbart słusznie powiedział, że młodzież lubi się wspinać, ale nie znosi pracy w ciemności. Interes dla przedmiotu podnieca pytanie, jeżeli się nie oddala od niego, lecz pozostaje w jego obszarze. Pytania, które odchodzą tak daleko od rzeczy, że nauka potrzebuje gwałtownego zawracania do przedmiotu, decentralizują interes. Ale i ze względu na przebieg nauki pytania powinny być stosowne tj. stawione we właściwym czasie. Pytania, o ile wywołują nową wiedzę, muszą być ujęte w szereg, którego pojedyncze ogniwa mają swoje wyznaczone miejsce i nie mogą się wyprzedzać. Pytania rzucone dziko, bez związku, nie mają żadnej wartości. Nauka dialogiczna jest często właściwie wykładem, rozłożonym na szereg pytań, które go zastępują. Dlatego pytania muszą stanowić ciągłą całość.

Z całego toku dotychczasowych uwag wynika, że każde pytanie powinno być stawione w zupełnie poprawnej formie językowej. Jeżeli każda nauka w szczegółowym przedmiocie, jak o tym nieraz wyżej była mowa, jest zarazem nauką języka ojczystego, to każde pytanie jako integralna część nauki musi być wzorem stylu. Poprawność stylu w pytaniach wpływa mocą przykładu na poprawność stylu odpowiedzi uczniowskich. Tak więc nauczyciel, przestrzegający poprawności stylistycznej w uczeniu, pracuje nad stylistycznym wykształceniem młodzieży.